Książki / Agawa Oficyna Wydawnicza

Świat, kultura, polityka

Oficyna Wydawnicza "Agawa"
Al. Niepodległości 15/8
02-653 Warszawa
tel./fax: (022) 847-36-54
tel. 0604-156-288
e-mail: agawaow@tlen.pl

Gość z innego świata
- Abdulah Sidran

Oficyna Wydawnicza "Agawa"
ISBN 978-83-85571-55-1
Seria: Biblioteka Poetycka
Wybór wierszy przekład i posłowie
Grzegorz Łatuszyński
Okładka barwna, foliowana
Format S6 (125 x 195 mm)
Str.202,
Cena detaliczna 25 zł

Cała Bośnia jest w nim �" stwierdził pewien sarajewski taksówkarz mówiąc o Abdulahu Sidranie. Nie wiem, czy znał tylko poetę, czy również jego poezję, ale słowa te trafnie ją charakteryzują. Trudno znaleźć celniejsze, gdyż rzeczywiście cała Bośnia jest w nim i w jego wierszach. Tak zresztą jak i w granych u nas przed laty filmach, które Emir Kusturica nakręcił na podstawie jego scenariuszy: „Czy pamiętasz Dolly Bell” i „Ojciec w podróży służbowej”. Te filmy obiegły cały świat i zgarnęły dla autora scenariusza i dla reżysera najwyższe laury na światowych festiwalach. Poezja w świat przebija się znacznie trudniej, bo słowo, które jest jej tworzywem, jest również barierą. To słowo poetyckie, żeby wyjść mogło poza granice swojego kraju i kultury, w której się zrodziło, nie tylko musi przeniknąć do innego języka, ale się odrodzić w tym języku i zaadoptować w nowej dla siebie kulturze, a to jest sprawa trudna i bardzo złożona. I nie zawsze się udaje, gdyż trafia w inny kontekst historyczno-kulturowy i na inną mentalność odbiorcy, nie mówiąc już o roli w tym wszystkim pośrednika, swoistego medium, jakim jest tłumacz ze swoją wrażliwością, kulturą i talentem. Cała Bośnia jest w nim i w jego wierszach. Bośnia ze swoją trudną, skomplikowaną historią i piękną przyrodą, nad którą, nawiasem mówiąc, Abdulah Sidran, człowiek miastowy, człowiek rzeczowy, specjalnie się nie rozczula. Tak, to niezwykle rzadka cecha poety: być rzeczowym, być konkretnym i poprzez konkret i rzeczowość dochodzić do poezji i poetyckości słowa. Jest to niewątpliwie trudne, jeśli nie wręcz karkołomne, a jednak możliwe, jednak się udaje. Udaje się Sidranowi. Dlaczego jemu? Bo umiał on ten konkret dostrzec okiem człowieka z ludu, choć sam jest miastowy. Bo umiał posłużyć się rzeczowością ludową, spontaniczną, do żywego prostą i w tej prostocie celną. I w tej prostocie poetycką, balladową często w stylistyce. Cała Bośnia jest w nim i w jego wierszach. W nim jest dusza Bośni i dusza Bośniaka, po ludzku wrażliwa i zdystansowana równocześnie. Skłonna nie do egzaltacji, ale do wnikliwego, mądrego, współczującego oglądu. W tym dystansie nawarstwiony jest wielowiekowy trudny los narodu, który niejedno widział, doświadczył i przeżył w swojej historii, gdyż ziemi tej nie oszczędzał ani Bóg, ani człowiek. A Bośniak nauczył się na niej trwać, trwać mimo wszystko i na przekór wszystkiemu. W nim jest dusza Bośni, w jego wierszach i w jego filmach. Kiedy się rozszedł z Kusturicą, z którym stanowił niepowtarzalny tandem, filmy Kusturicy, choć dalej są świetne warsztatowo, robione z rozmachem i wyobraźnią, straciły jednak swoje ciepło, straciły duszę, którą dawały im teksty Sidrana, dialogi przez niego robione. Cała Bośnia jest w nim i w jego wierszach. Bośnia turecka i muzułmańska. I ta wielokulturowa sprzed ostatniej wojny, titowska i posttitowska, też doświadczona przez los, ale w tym swoim trudnym losie umiejąca cieszyć się życiem, barwna, radosna, pełna wiary w to, że będzie lepiej, choć było coraz gorzej. I wreszcie Bośnia wojenna, skatowana, cierpiąca, męczeńska. Ale i ona nie traci ducha. I ona wierzy, że zło przeminie. Ta Bośnia Sidrana jest bowiem terenem walki „od Iskona do Sudnjeg dana” walki "izme�'u Zla i Dobra”. Walka się toczy i życie się toczy, a w tym życiu zwyciężyć może Dobro lub Zło. Dopóki więc walka się toczy, jest nadzieja, że zwycięży Dobro. Dlatego: „Neka nikad ne prestane iyme�'u Zla i Dobra borba”, bo ona niesie nadzieję. W takim oto zaczarowanym kręgu, z którego nie ma wyjścia i przez wieki nie było, Sidran widzi i opisuje los Bośni. I jest wobec tego losu jakby bezradny: Smrt je temeljan kosac, zaludna je suza devojačka uzamanje svaka molitva za mir! Ale wcale to nie znaczy, że poeta godzi się z ludzkim cierpieniem na tej ziemi, z cierpieniem, jakie spada na człowieka, z dopustem losu. To cierpienie, całe morze cierpienia odsłania nam Sidran na każdym kroku i w każdym czasie, pokazuje, opisuje, otwiera na nie oczy i jakby rzuca nam je w twarz. Bo to cierpienie rodzi zło, a zło to znieczulica, zło to zatwardziałość, zaślepienie. Nema u njega mahe, jer sve su, pod njim, idealne mete - bolnica, dijete, pekara, mljekara, ono što stoji i ono što se kreće, što leti, što leži, u zraku, pod zemljom, na zemlji �" sve je savršen cilj �" kako se samo naše Sarajevo lepo nemestilo! Powiadają, że kiedy malarz zamknie oczy, widzi kreskę i barwy, kiedy muzyk zamknie oczy, słyszy dźwięki, ale kiedy pisarz zamknie oczy, mówi do siebie w duchu: „Ślepy ma tak przez całe życie!”. Tę właśnie umiejętność wczucia się w drugiego człowieka, wejścia w jego los, w jego doznania, wrażliwość i psychikę Abdulah Sidran posiadł w stopniu wprost zadziwiającym, o czym świadczą jego wiersze, i te wcześniejsze, i późniejsze. Wiersz otwierający polski wybór jego poezji, napisany na pięć, sześć lat przed oblężeniem Sarajewa, pt. Zmora, czytamy dziś jak krzyk z samego oka cyklonu, z samego wnętrza wojną udręczonego miasta: O čemu u snu pjevaš, sine? Pjevam, majko, kako sam imao kuću. A sada ne mam kuće. O tome pjevam, majko. Kako sam, majko, imao glas, i jezik svoj imao.. A sada ni glasa, ni jezika nemam. Glasom, koga nemam, u jeziku, koga nemam, o kući, koju nemam, ja pjevam pjesmu, majko. Można powiedzieć, że był to wiersz proroczy, że intuicja poetycka pozwoliła Sidranowi nie tylko przewidzieć tragedię miasta już wtedy, kiedy nikomu o niej nawet się nie śniło, ale i zobaczyć ją z całą wyrazistością, bo od lat „Duh Sidranov, eno, lebdi nad Miljackom!” I dlatego „- Zar nismo, već davno, kazali sve, što trebalo je reći?” �" pyta alter ego autora w Spacerze ze Stevanem. „Aktuelna istorija se zdušno pobrinula da mnogu Sidranovu slutnju, ili bojazan, ili vi�'enje, ili privi�'enje, naknadno krvlju ovjeri �" pisał w 1993 roku Marko Vešović. �" Jer doga�'anje Miloševića, koji se već godinu i po dana prolama po Bośni, toliko je povećalo smisaoni dobačaj mnogih Sidranovih stihova, slika, pa i cijelih pjesama, da u ratnom iščitavanju zvuče kao - obična proročanstva.” W Sarajewie przeżył Sidran wszystkie lata oblężenia i te doświadczenia zaowocowały wstrząsającym tomem poezji pt. Sarajewski tabut �" wierszami z oblężonego miasta, które ukazują całą grozę tej wojny i bezmiar ludzkiego nieszczęścia, bo: rat je veliko zlo, koje hoda u kuću do�'e, u dušu u�'e i kuću i dušu uzme Nieszczęście Sarajewa nie skończyło się wraz z zakończeniem oblężenia, wraz z nastaniem pokoju. Miasto i ludzie w tym mieście długo lizali rany, długo odreagowywali fizyczny i psychiczny napór wojny. Dla wielu kończyło się to tragicznie, dla ludzi z kręgu rodzinnego poety, z kręgu przyjaciół, dziennikarzy i twórców, sąsiadów i znajomych z Baščaršiji, z bazaru. Nie umieli już, nie potrafili lub nie mogli wrócić do normalności wycieńczeni psychicznie i fizycznie. Te bolesne obserwacje stały się kanwą późniejszej książki, niezwykle ważnej w twórczości Sidrana, która nosi tytuł Pomór Morija). Jest to wstrząsający dziennik poetycki, niezwykle ciekawy pod względem formy, ale także w sensie psychologicznym i socjologicznym. Jest to swoisty poemat w stylu i nastroju balladowym, swoją strukturą przypominający mozaikę czy wręcz witraż, ułożony z elementów wierszy) niemal przeźroczystych, zabarwionych różnymi stanami emocjonalnymi, różnym natężeniem bólu, cierpienia, tragizmu, uzupełniających się nawzajem, wzbogacających się nawzajem, układających się w je- den, z wiersza na wiersz gęściejszy obraz nieszczęścia, śmierci dziesiątkującej Sarajewo przez kilka pierwszych lat powojennych. W tym poemacie Sidran opisał 66 absurdalnych przypadków śmierci, która często przychodziła jakby z niczego. Czyżby z niczego? Ni četrdeset godina nema nikakve bolesti nema a vidiš da umire i nema joj spasa na konzilijumu zaboravljamo naš latinski liječnički jezik u smrtni listopadupišemo umrla od očaja A kiedy praca nad Pomorem dobiegła końca, Sidran, jakby chcąc przypieczętować ją własną śmiercią, doznał rozległego zawału. Lekarze jednak uratowali mu życie. Poddany operacji, otrzymał baypasy i wrócił do zdrowia. Ale czuje się, jak mówi, tym zawstydzony, „bo wręcz nie wypada, żeby żył dalej ten, co wierszami opłakał swoich 66 współmieszkańców. Zupełnie byłoby naturalne, żebym odhaczył i siebie pod koniec książki”. * Urodził się w rodzinie rzemieślniczej. Ojciec, titowski partyzant, zaraz po wojnie wysoki urzędnik ministerialny, ale po 1948 roku jako niebezpieczny więzień polityczny trafił na Goli Otok, a rodzina jako „zadżumiona” popadła w nędzę, co mocno komplikowało dzieciństwo Abdulaha i negatywnie odbiło się na jego nauce, na jego oglądzie świata: bijah samo ogledalo što pati, dok svijet se u njemu ogleda... Te ciężkie lata później stały się niewyczerpanym źródłem barwnych obrazów i zabawnych epizodów, którymi Sidran obudowywał scenariusze swoich filmów „Czy pamiętasz Dolly Bell”, „Ojciec w podróży służbowej” w reżyserji Kusturicy, „Pierwszy raz z ojcem na wybory” (zrealizowany w Teatrze Narodowym w Sarajewie w 2006 roku w reżyserii Sulejmana Kupusovicia) oraz najnowszego scenariusza, przygotowywanego dla zagranicznego wytwórcy: „Ojciec jest domem, który się wali”. Ten film opowie światu o niewielkiej wyspie na Adriatyku, o której przez lata panowania Marszałka nie wolno było nawet wspomnieć, ale trafić na nią można było łatwo. Tą wyspą jest właśnie Goli Otok. Wiele z tego, co wychodzi spod pióra Abdulaha Sidrana, ma swoje źródło w jego własnym życiu i w życiu osób mu bliskich, członków rodziny, sąsiadów. Słowem, jego wiersze jak Baščaršiję zaludniają postacie z bliższego i dalszego kręgu, pozostające w zasięgu wzroku i uwagi. A ta uwaga skupia się na zdarzeniach istotnych, sprawach istotnych i na istocie rzeczy. W orbicie jego poezji są nie tylko doświadczenia człowieka, lecz także przemyślenia sytuacji i spraw, jakie niesie życie, jakie los ludziom gotuje, przemyślenia o Bogu, który to wszystko dopuszcza, o tym Bogu, który i jest, i go nie ma: To je onaj koji nezna, koji neće da se javi, ni u snu, kamoli na javi. To je onaj što tetura, i crkava, po ledinama izme�'u crkava... … Ako si već krenuo da tražiš Onog što Ga ima ' osvrni se, tu je: u svemu što je neuhvatljivo. W swoich �" często mocno sfabularyzowanych �" wierszach poeta rozmawia z bliżej nieokreślonym czytelnikiem lub z konkretną osobą, znaną w wierszu z imienia, którą specjalnie dobiera do tematu: Da krenemo u žalosnu ovu šetnju, Stevane moj. Nek bljesne munja minulih godina! Način ljudski u svemu, jesmo li našli? Vrlina i znanje, jesu li uporedo rasli? Govor svekoliki bijaše li nužna svjetiljka od riječi, svjetlost na čelu - kako smo željeli da bude? Da krenemo, brate, ponovi istim putem. Al najprijeČ zaboraviti treba oholo ono lijepo kazivanje, nipošto birati riječi, već pustit s lanca pseto govora, nek laje i sikće, utrobom izvrnutom. Nipošto reci kao, jer neuporedive su stvari, i ništa ničemu nije nalik. Czasem znów taki dialog autor prowadzi z osobą fikcyjną, dla tematu wymyśloną. On wyraźnie nie lubi wierszy-monologów, preferuje dialog, dyskusję, choć spotykało się to z zarzutami ze strony niektórych krytyków. Te zarzuty odpierał zdecydowanie, powiedzieć można, wręcz brutalnie, również wierszem. Odlučim, čvrsto još jednu veoma važnu stvar: kad budem slušao kakvog književnog kritičara, profesora doktora Ovna, da kaže: "Ovo ti, Sidrane, nije pjesma, no priča" �" reći ću mu kratko: "Jedi govna, čiča!" Często i dziś w jego poezji pojawiają się twarde akcenty polemiczne. Decyduje się na nie, kiedy czuje, że powinien bronić swoich racji. Mniej u niego wierszy refleksyjnych, wierszy, w których zanurza się w głąb samego siebie, drąży własną jaźń. On wierszem zwykł raczej porządkować swoje myśli i przemyślenia. Poręczną formą poetycką dla Sidrana, kiedy pod wpływem poezji Maka Dizdara zanurza się w głąb historii, są wiersze epistolarne, wierszem pisane listy, czasem z lekka archaizowane, w które wtapia nawet fragmenty autentycznych dokumentów archiwalnych. * Kilka lat temu Sidran wyprowadził się z Sarajewa i zamieszkał na wsi w pobliżu Goražde. W jednym z wywiadów tak tłumaczy swoją decyzję: „Jestem z tego dumny, że od czterech lat żyję w odosobnieniu jak mnich. W islamie żyli tak derwisze. Zazdroszczę Leonardowi Cohenowi, genialnemu kompozytorowi, poecie i piosenkarzowi, który po skończeniu 60 lat ponad dziesięć następnych spędził w klasztorze buddyjskim. Jest to niepojęte, ja nie mam takiej siły woli. Porzucił sławę, scenę, pieniądze, ambicję, by wybrać samotność, po czym wyszedł z niej z nową płytą, lepszą od wszystkich dotychczasowych. Jeśli go choćby trochę przypominam, jestem z tego dumny. Nie możemy zdychać jak bydło, musimy do ostatniego tchu walczyć, żeby dostrzec światło.” Jednakże samotność poety nie jest pełna. W Bośni nikt chyba nie może sobie na nią pozwolić, Dlatego w tej swojej samotni Sidran codziennie „truje się stertą gazet” i śledzeniem, dzięki antenie satelitarnej i CNN, tego wszystkiego, co się dzieje w kraju i w świecie. Bo jeśli chce dalej współpracować z telewizją, z prasą, pisać i tworzyć, nie może sobie pozwolić na całkowitą izolację, musi być w toku. Wiersz jest jego sposobem komunikowania się z ludźmi, dzielenia się z nimi sobą, swoimi przemyśleniami i swoim talentem. Dlatego przywiązuje on do wiersza wielką wagę nie tylko jako do utworu poetyckiego. ale także jako do środka czy narzędzia komunikowania się z ludźmi. Abdulah Sidran to poeta świadomy swojego talentu, misji, posłannictwa, pewny swoich sądów, głoszący własne racje, które potrafi wyłożyć i uzasadnić. A interesują go sprawy najważniejsze, istotne dla człowieka, dla państwa i narodu. Na dziś i na jutro. Nie zaprząta ani swojej, ani swoich czytelników uwagi marginaliami, gdyż w jego optyce nie jest to czas na zabawowy, pięknoduchowski stosunek do życia, bo to życie dziś ani lekkie, ani łatwe, ani przyjemne, a „Po Bosni / Rijeke pocrvenjele od krvi”. W jednym z wywiadów powiedział: „Jeśliby poezja była tym, co Izet Sarajlić tworzył, ja tego nigdy bym nie podjął. Tak to jest dla mnie odległe i inne. To są odrębne światy. Oczywiście wspaniale, że istnieją setki tysięcy ludzi, którzy lubią Izeta i uważają go za największego od zawsze i na zawsze. Tymczasem jest on jak Jesienin, nie obrażając ani jednego, ani drugiego. Istnieją poeci, którzy trafiają w smak czytelniczy młodzieży. Ja kiedyś wiersze Jesienina znałem na pamięć i Izeta całego niemal. Jednakże, jeśli mowa o poważnej poezji, jeśli poezję w ogóle możemy traktować jako poważne zajęcie, prawdopodobnie ja jestem największy. Ale nie przeskoczę faktu, którym się cieszę, co więcej, dumny z tego jestem, że Mak Dizdar jest taką wielkością, iż teoretycznie nie jest możliwe nawet za tysiąc czy za pięć tysięcy lat, żeby ktoś z tego narodu jemu dorównał. Dlaczego? Dlatego, że w Maka talencie Bóg zjednoczył i to, co jest talentem poezji lirycznej, i to, co jest losem historycznym, dolą całego narodu na Bałkanach. A więc bogumilski nagrobek i przesłanie z tego nagrobka oraz liryczna dusza Maka połączone w jedno dały wielką, niedoścignioną poezję. Mak jest twórcą tego państwa! Istnieją tacy poeci jak Taras Szewczenko, jak Prešern. W tym sensie Mak jest niezrównany. Wszystko, co się zdarza pięćdziesiąt miejsc poniżej tej jego wielkości �" to tymczasem ja kontroluję”. * Piero Del Giudice, włoski pisarz, dziennikarz i poeta, szereg lat spędził na ziemiach byłej Jugosławii, a w 1993 roku, w czasie oblężenia Sarajewa, przedostał się do miasta i poznał tam Abdulaha Sidrana. Przeprowadził z nim wiele rozmów, dziennikarskich wywiadów radiowych i telewizyjnych, tłumaczył i wydawał we Włoszech jego poezję, a w końcu z tego bogatego materiału, który mu się uzbierał, rozmów i wierszy, stworzył ciekawy monodram w dwóch aktach pod tytułem Ostatnia ziemia L'ultima terra). Z tym monodramem w 2008 roku przyjechał na Zimowy Festiwal Teatralny do Bośni. Monodram wystawiony został w Teatrze Kameralnym w Sarajewie i cieszył się bardzo dobrym przyjęciem. „Ja nie miałem świadomości powstawania tego tekstu �" mówił później Sidran �" a zaczęło się od tego, że z moim wydawcą włoskim, który jest teraz i przyjacielem, i kumem moim, dużo i często rozmawiałem o wszystkim, także o tym, co było przyczyną tego, co się zdarzyło na ziemiach byłej Jugosławii. Rozmawialiśmy też o uczuciu jugonostalgii. Czy jest to żal nad systemem, czy nad młodością, która minęła?” Sve što je propalo, moralo je propasti - kažu da je kazo Onaj, najpametniji me�'u svima njima strašnim ljudima �" filozofima. A ja �" notorna budalčina - nikako tako ne mislim. Osim što jest propala, kakvog drugog dokaza imaju �" da morala je propasti? Kad je već propala, jesu li morala propasti i mjerila? "Zar su morala propasti mjerila?", proderem se iz sveg glasa i u istom trenu dobijem strašan napad jugonostalgije! Wiersz ten ma dwie wersje, wcześniejszą i późniejszą, różniące się w wymowie. Bo jak widać, niełatwo uporać się Sidranowi, ale nie tylko jemu, z problemem jugonostalgii. Niełatwo z nim się w ogóle uporać Bośniakom. Serbom również, ale z całkiem innych powodów. W Bośni ludzie przez wieki przywykli do wielokulturowości, zżyli się z nią, więcej, polubili ją nawet, a wojna, która przyszła z zewnątrz, zwaśniła ich i popsuła wszystko. Grzegorz Łatuszyński

Autor: Abdulah Sidran

Więcej o tym autorze...

Seria: Biblioteka Poetycka

Biblioteka Poetycka Oficyny Wydawniczej AGAWA, w której wydajemy głównie polską poezję, ale też czasami poezję tłumaczoną z innych języków, odnotowuje na swoim koncie coraz to nowe sukcesy.

Dwie pozycje poetyckie "Agawy"

uzyskały nagrodę Warszawskiej Premiery Literackiej

za najlepszą książkę miesiąca. W 1993 roku

"Poezje zebrane" Zbigniewa Bieńkowskiego zostały książką miesiąca sierpnia, a

w 1997 roku

"Debiut z aniołem" Jerzego Górzańskiego został książką miesiąca maja. Ponadto w tej Bibliotece ukazały się poezje znanych już polskiemu czytelnikowi chorwackich pisarzy Andjelka Vuleticia

i Mile Stojicia

oraz tom poezji wybitnego polskiego poety emigracyjnego

Bogumiła Andrzejewskiego "Podróż do krajów legendarnych".

Najnowsze tomiki współczesnych polskich poetów to

"Spojrzenia"

Andrzeja Szmidta

i "Atena strząsająca oliwki"

Mariana Grześczaka

Więcej o tej serii...

Lista wszystkich książek